Πρωτογενής πρόληψη: Εμβολιασμός
Το εμβόλιο κατά του HPV προσφέρει τη μέγιστη προστασία όταν χορηγείται προτού το άτομο αρχίσει να έχει σεξουαλικές σχέσεις. Όσοι έχουν ήδη σεξουαλικές σχέσεις ενδέχεται να επωφεληθούν λιγότερο από το εμβόλιο. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι τα άτομα που έχουν σεξουαλικές σχέσεις ενδέχεται να έχουν εκτεθεί σε ορισμένους από τους τύπους HPV που στοχεύει το εμβόλιο [1].
Ο εμβολιασμός όλων των παιδιών ηλικίας 11-12 ετών μπορεί να τα προστατεύσει πολύ πριν εκτεθούν στον ιό. Επιπλέον, το εμβόλιο θα μπορούσε να αποτρέψει την εμφάνιση περισσότερων από το 90% των καρκίνων που προκαλούνται από τον HPV [2].
Το εμβόλιο HPV χορηγείται σε δόσεις. Ο αριθμός των δόσεων ποικίλλει ανάλογα με την ηλικία κατά την οποία ξεκινά ο εμβολιασμός. Σύμφωνα με τις συστάσεις του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων στις ΗΠΑ (Center for Disease Control – CDC), τα παιδιά που ξεκινούν πριν από τα 15 έτη, χρειάζονται μόνο δύο δόσεις για να προστατευθούν πλήρως. Τα άτομα που ξεκινούν τη σειρά σε ηλικία 15 ετών και άνω και τα άτομα που πάσχουν από ορισμένες παθήσεις που αποδυναμώνουν το ανοσοποιητικό σύστημα, χρειάζονται τρεις δόσεις για να προστατευθούν πλήρως. Ο εμβολιασμός μπορεί να ξεκινήσει από την ηλικία των 9 ετών [3].
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο εμβολιασμός συστήνεται ακόμα και για άτομα, τα οποία έχουν μολυνθεί από τον ιό. Αυτό συμβαίνει διότι αν κάποιος έχει μολυνθεί από έναν τύπο του HPV, το εμβόλιο μπορεί να τον προστατέψει από το να μολυνθεί από κάποιον από τους άλλους υποτύπους [4].
Τα εμβόλια κατά του HPV προστατεύουν από τη μόλυνση με τον ιό. Διεθνώς, είναι διαθέσιμα τρία εμβόλια που προλαμβάνουν τη μόλυνση με τον HPV που προκαλεί ασθένειες:
a.Διδύναμο: προστατεύει από τα κονδυλώματα.
b.Τετραδύναμο: προστατεύει από κονδυλώματα και τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.
c.Εννεαδύναμο: προστασία κυρίως του 90% των περιπτώσεων του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας [5,6]
Εθνικές συστάσεις/Εθνικό πρόγραμμα εμβολίων: [7]
Η Ελλάδα διαθέτει Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών για παιδιά και εφήβους, το οποίο εκδίδεται και τροποποιείται από το Υπουργείο Υγείας σε συνεργασία με την Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών και τον ΕΟΔΥ.
Σύμφωνα με αυτό, το εμβόλιο HPV παρέχεται δωρεάν σε παιδιά και εφήβους έως 18 ετών και για τα δύο φύλα, ενώ υπάρχουν συγκεκριμένες οδηγίες για μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες.
Εμβολιασμός παιδιών – εφήβων
Ο εμβολιασμός κατά του HPV προβλέπει τη χορήγηση 2 δόσεων. Συστήνεται να ξεκινήσει σε ηλικία 9 ετών και να έχει ολοκληρωθεί έως την ηλικία των 11 ετών. Για παιδιά και εφήβους μεγαλύτερων ηλικιών, που δεν εμβολιάστηκαν κατά την προβλεπόμενη ηλικία, συστήνεται ο εμβολιασμός το ταχύτερο δυνατό. Η Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών παρακολουθεί τη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία σχετικά με την πιθανή ανάγκη χορήγησης πρόσθετης δόσης στο μέλλον.
Εμβολιασμός Ειδικών Ομάδων και Ενηλίκων (26–45 ετών)
1. Άνδρες που κάνουν σεξ με άνδρες (MSM)
Η σύσταση αφορά άνδρες MSM μέχρι την ηλικία των 45 ετών, σε σχήμα 2 δόσεων (0, 6 έως 12 μήνες). Η ομάδα αυτή θεωρείται ότι διατρέχει μεγαλύτερο κίνδυνο μόλυνσης, εμμένουσας λοίμωξης και εμφάνισης νοσημάτων που σχετίζονται με τον ιό HPV, όπως γεννητικά κονδυλώματα και καρκίνος του πρωκτού. Επιπλέον, αναμένεται να έχει χαμηλότερη έμμεση προστασία από την ανοσία αγέλης, σε αντίθεση με το όφελος που προκύπτει από το πρόγραμμα εμβολιασμού ρουτίνας των εφήβων.
2. Άτομα με ανοσοκαταστολή
Για άτομα με ανοσοκαταστολή (εκτός της ασπληνίας και του υποσπληνισμού) ή όσους λαμβάνουν ανοσοκατασταλτική θεραπεία, συμπεριλαμβανομένων ατόμων με λοίμωξη HIV, συστήνεται σχήμα 3 δόσεων (0, 1–4, 6 μήνες) μέχρι την ηλικία των 45 ετών. Ο πληθυσμός αυτός παρουσιάζει χαμηλότερη ανοσολογική απόκριση σε σύγκριση με τους ανοσοεπαρκείς, ενώ έχει μεγαλύτερη πιθανότητα για εκδήλωση εμμένουσας λοίμωξης και νόσο σχετιζόμενη με τον HPV.
Επέκταση του εμβολιασμού με HPV9
Σε ανεμβολίαστες γυναίκες που πρόκειται να υποβληθούν ή έχουν λάβει θεραπεία για HSIL/CIN 2–3, συστήνεται σχήμα 2 δόσεων. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, ο HPV εμβολιασμός μειώνει σημαντικά την πιθανότητα εμμένουσας λοίμωξης και υποτροπών HSIL/CIN 2–3. Επιπλέον, δεν παρατηρήθηκαν διαφορές στο ευνοϊκό αποτέλεσμα μεταξύ γυναικών που εμβολιάστηκαν με μία, δύο ή τρεις δόσεις HPV.
Ασφάλεια των εμβολίων για τον HPV
Τα HPV εμβόλια ιδίως το 9δύναμο HPV9 έχουν εκτενή κλινική και μετα-εγκριτική παρακολούθηση και θεωρούνται πολύ ασφαλή [8]. Οι συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες είναι ήπιες και αναμενόμενες, όπως τοπικός πόνος, πυρετός, κόπωση και με ελάχιστες αναφορές για πιο σπάνια συμβάντα [3]. Η Ελληνική Μαιευτική Εταιρεία, οι Ενώσεις ειδικών και ο ΕΟΔΥ υποστηρίζουν την ασφάλεια και παρακολουθούν συνεχώς τα δεδομένα μέσω συστημάτων φαρμακοεπαγρύπνησης.
Αποτελεσματικότητα του εμβολιασμού
Μετά την εισαγωγή των HPV εμβολίων, οι μελέτες έχουν τεκμηριώσει σημαντική μείωση των προκαρκινικών αλλοιώσεων (CIN2+, CIN3+) και των γεννητικών κονδυλωμάτων στις νεαρές ηλικίες, αποτελώντας ισχυρή ένδειξη της υψηλής αποτελεσματικότητας των εμβολίων [8,9]. Επιπλέον, σε γυναίκες με ιστορικό HSIL/CIN2-3 που έχουν υποβληθεί σε θεραπεία, οι έρευνες δείχνουν έως και περίπου 57% μείωση στην υποτροπή/εμμένουσα νόσο μετά τον εμβολιασμό [10].
Δευτερογενής πρόληψη: Προσυμπτωματικός έλεγχος
Ο HPV εμβολιασμός λειτουργεί συμπληρωματικά και όχι ανταγωνιστικά με τα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου, τα οποία παραμένουν απαραίτητα. Ο έλεγχος βασίζεται στην ανίχνευση του HPV ή/και κυτταρολογικών αλλοιώσεων πριν από την εμφάνιση συμπτωμάτων [11].
HPV Testing από επαγγελματία υγείας: Η ανίχνευση του HPV μέσω κλινικού δείγματος από τον τράχηλο της μήτρας αποτελεί πλέον τη συνιστώμενη μέθοδο σε πολλές χώρες λόγω υψηλής ευαισθησίας [11].
HPV Self-sampling (Αυτοληψία): Αποτελεί εναλλακτική προσέγγιση, ιδιαίτερα για άτομα που δεν συμμετέχουν σε τακτικά προγράμματα ελέγχου [12]. Μελέτες δείχνουν ότι η ανίχνευση HPV σε δείγματα αυτοληψίας παρουσιάζει συγκρίσιμη ευαισθησία με τη λήψη δείγματος από επαγγελματία υγείας, όταν χρησιμοποιούνται επικυρωμένες μοριακές μέθοδοι [13]. Ωστόσο, ένα θετικό αποτέλεσμα self-test απαιτεί περαιτέρω κλινικό έλεγχο από επαγγελματία υγείας [14].
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
[1] https://www.cancer.gov/types/cervical/causes-risk-prevention
[2] https://www.cdc.gov/hpv/hcp/clinical-overview/index.html
[3] https://www.cdc.gov/hpv/hcp/vaccination-considerations/index.html
[4] Cheng, L., Wang, Y., & Du, J. (2020). Human papillomavirus vaccines: an updated review. Vaccines, 8(3), 391.
[5] Busschaert, N., Park, S. H., Baek, K. H., Choi, Y. P., Park, J., Howe, E. N. W., Hiscock, J. R., Karagiannidis, L. E., Marques, I., Félix, V., Namkung, W., Sessler, J. L., Gale, P. A., & Shin, I. (2017). A synthetic ion transporter that disrupts autophagy and induces apoptosis by perturbing cellular chloride concentrations. Nature Chemistry, 9(7), 667–675. https://doi.org/10.1038/NCHEM.2706
[6] Wang, R., Lee, K., Gaydos, C. A., Anderson, J., Keller, J., & Coleman, J. (2020). Performance and acceptability of self-collected human papillomavirus testing among women living with HIV. International Journal of Infectious Diseases, 99, 452–457. https://doi.org/10.1016/j.ijid.2020.07.047
[7] Υπουργείο Υγείας – Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών. (2024). Επικαιροποίηση του Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμών 2024–25: HPV και ενηλίκων σχήματα εμβολιασμού. https://www.moh.gov.gr/articles/health/dieythynsh–dhmosias–ygieinhs/emboliasmoi/ethniko–programma–emboliasmwn–epe–paidiwn–kai–efhbwn/13728-tropopoihsh–ethnikoy–programmatos–emboliasmwn–paidiwn–kai–efhbwn-2025-xronodiagramma–kai–systaseis
[8] Bergman H, Buckley BS, Villanueva G, Petkovic J, Garritty C, Lutje V, Riveros-Balta AX, Low N, Henschke N. Comparison of different human papillomavirus (HPV) vaccine types and dose schedules for prevention of HPV-related disease in females and males. Cochrane Database Syst Rev. 2019 Nov 22;2019(11):CD013479. doi: 10.1002/14651858.CD013479. PMID: 31755549; PMCID: PMC6873216.
[9] González-Rodríguez, J. C., Cruz-Valdez, A., & Madrid-Marina, V. (2024). Cervical cancer prevention by vaccination. Frontiers in Oncology, 14, 1386167.
[10] Casajuana-Pérez, A., Ramírez-Mena, M., Ruipérez-Pacheco, E., Gil-Prados, I., García-Santos, J., Bellón-del Amo, M., … & Coronado-Martín, P. J. (2022). Effectiveness of prophylactic human papillomavirus vaccine in the prevention of recurrence in women conized for HSIL/CIN 2-3: The VENUS study. Vaccines, 10(2), 288.
[11] WHO guideline for screening and treatment of cervical pre-cancer lesions for cervical cancer prevention, second edition. Geneva: World Health Organization; 2021. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. https://www.who.int/publications/i/item/9789240030824
[12] Arbyn M, Smith SB, Temin S, Sultana F, Castle P; Collaboration on Self-Sampling and HPV Testing. Detecting cervical precancer and reaching underscreened women by using HPV testing on self samples: updated meta-analyses. BMJ. 2018 Dec 5;363:k4823. doi: 10.1136/bmj.k4823. PMID: 30518635; PMCID: PMC6278587.
[13] Arbyn M, Verdoodt F, Snijders PJ, Verhoef VM, Suonio E, Dillner L, Minozzi S, Bellisario C, Banzi R, Zhao FH, Hillemanns P, Anttila A. Accuracy of human papillomavirus testing on self-collected versus clinician-collected samples: a meta-analysis. Lancet Oncol. 2014 Feb;15(2):172-83. doi: 10.1016/S1470-2045(13)70570-9. Epub 2014 Jan 14. PMID: 24433684.
[14] WHO – Self-care interventions for sexual and reproductive health. https://www.who.int/teams/sexual-and-reproductive-health-and-research-(srh)/areas-of-work/self-care-interventions